Hát trống quân Đức Bác là một loại hình nghệ thuật dân gian độc đáo, gắn liền với văn hóa và tín ngưỡng của người dân Vĩnh Phúc. Từ lâu, loại hình này đã được nhiều nhà nghiên cứu quan tâm, không chỉ bởi tính chất giao duyên mà còn bởi mục đích sâu xa hơn: thực hành tín ngưỡng phồn thực cầu mong sự sinh sôi nảy nở. Bài viết này sẽ đi sâu phân tích về loại hình hát trống quân đặc biệt này, từ bối cảnh ra đời đến những giá trị văn hóa và tín ngưỡng mà nó mang lại, đồng thời làm rõ sự khác biệt với dân ca giao duyên thông thường.
So Sánh Hát Trống Quân Đức Bác Với Dân Ca Nghi Lễ và Dân Ca Giao Duyên
Hát trống quân Đức Bác, một biểu tượng văn hóa tại xã Đức Bác, huyện Sông Lô, tỉnh Vĩnh Phúc, thường được cho là hát giao duyên trai gái. Tuy nhiên, qua nghiên cứu kỹ lưỡng, có nhiều điểm cần làm rõ về bản chất của nó.
Sự Tương Đồng Với Dân Ca Nghi Lễ
Hát trống quân Đức Bác có nhiều điểm tương đồng rõ rệt với dân ca nghi lễ. Mục đích diễn xướng không chỉ đơn thuần là giải trí hay giao duyên. Thay vào đó, nó hướng tới việc cầu đinh (cầu con trai), cầu sự sinh sôi nảy nở, phản ánh rõ nét tín ngưỡng phồn thực của cộng đồng. Các đối tượng tham gia, trang phục và trò diễn cũng mang tính ma thuật, nghi lễ sâu sắc, điều này không thường thấy trong dân ca giao duyên thuần túy.
Sự Khác Biệt Với Dân Ca Giao Duyên
Trái ngược với dân ca giao duyên – nơi mà các đôi nam nữ trao đổi tâm tư, tình cảm luyến ái thực sự – mục đích và nhân vật trong hát trống quân Đức Bác lại hoàn toàn khác. Người hát không biểu lộ tình cảm cá nhân hay ước nguyện luyến ái. Thay vào đó, họ diễn xuất theo vai trò, mượn lời ca dao tình yêu để thực hành nghi lễ. Đây là sự diễn tả mang tính biểu tượng, không xuất phát từ tình cảm thật, nhằm gửi gắm mong ước đến các thế lực siêu nhiên, cầu phúc cho dân làng.
Khung Hình Thức và Chất Liệu Lời Hát
Điểm giống nhau duy nhất giữa hát trống quân và dân ca giao duyên có lẽ là khung hình thức hát đối đáp và lời hát chủ yếu lấy từ ca dao tình yêu hoặc ca dao trữ tình. Chính vì sự tương đồng này mà nhiều người dễ lầm tưởng hát trống quân Đức Bác là một loại hình hát giao duyên. Tuy nhiên, điều này không phản ánh đúng bản chất nghi lễ ẩn sâu bên trong. Hát trống quân Đức Bác thực chất là một loại dân ca nghi lễ, gắn liền với lễ cầu đinh của làng. Đây là sự tổng hòa của nhiều loại hình diễn xướng dân gian, bao gồm âm nhạc, hát, múa và trò diễn.
Yếu Tố Cặp Đôi và Tín Ngưỡng Phồn Thực Trong Hát Trống Quân Đức Bác
Tín ngưỡng phồn thực là niềm tin sâu sắc vào sự sinh sôi nảy nở của con người và vạn vật. Đối với người Việt, những cư dân của nền văn hóa nông nghiệp lúa nước, sự phồn thịnh và phát triển là yếu tố sống còn.
Biểu Hiện Qua Triết Lý Âm Dương và Cặp Đôi
Trong hát trống quân Đức Bác, tín ngưỡng phồn thực được thể hiện rõ nét qua triết lý âm dương và hiện tượng cặp đôi. Mọi sự vật, hiện tượng đều được xem là kết quả của sự kết hợp các cặp đối lập. Các cặp đôi này xuất hiện phổ biến trong suốt quá trình diễn xướng.
Chúng ta có thể thấy các cặp đôi địa danh như Đức Bác – Phù Ninh, hai làng đối xứng qua dòng sông. Thành phần hát gồm trai (Đức Bác) và gái (Phù Ninh). Về tính chất, có hát thiêng (tại đình) và hát tục (bên bờ sông). Cách thức diễn xướng cũng có hát đứng một chỗ và hát vừa đi vừa múa. Hát đón đào và hát tiễn đào thể hiện sự trọn vẹn, đầu cuối.
Lời hát bao gồm lời ca nguyên tác và ứng tác, tạo sự linh hoạt. Cấu trúc lời hát có câu lục – câu bát, tạo nhịp điệu và kết nối. Hình ảnh thiên nhiên trong lời hát luôn xuất hiện sóng đôi: trời – đất, trăng – sao, sương – gió, núi – sông, rồng – mây, cá – nước. Các biện pháp tu từ như ẩn dụ, hoán dụ thường xuyên được sử dụng, khiến từ ngữ mang nghĩa đen và nghĩa bóng, ẩn ý về sự kết hợp, sinh sôi. Các loại hát bao gồm hát đố và hát đáp, tạo tình huống giao lưu, gắn kết.
Hát trống quân Đức Bác – Ảnh: tác giả cung cấp
Về âm nhạc và đạo cụ, trống quân và dùi gõ tạo âm thanh, tượng trưng cho tính giao. Gái bưng trống, trai đánh trống cũng thể hiện sự liên kết. Âm trầm “tầm” và âm cao “vông” của trống tạo nhịp điệu. Các vật phẩm như mo cau thủng và gậy vông nhọn trong tục hèm cũng mang ý nghĩa biểu tượng về tính giao. Âm nhạc vừa mang tính giải trí, vừa là nhạc nghi lễ. Không gian diễn xướng tồn tại cả không gian thực (bến sông, đường rước) và không gian tâm tưởng, thiêng liêng của các vị thần linh. Thời gian diễn xướng cũng bao gồm thời gian thực và thời gian tâm lý, thời gian thiêng. Những cặp đôi này tạo nên sự liên kết và chỉnh thể, biểu hiện trọn vẹn ý niệm về sự sinh sôi nảy nở.
Biểu Hiện Qua Các Trò Diễn Tục Hèm
Bên cạnh yếu tố cặp đôi, tín ngưỡng phồn thực trong hát trống quân Đức Bác còn được thể hiện rõ qua các điệu múa và trò diễn, đặc biệt là tục hèm và trường đoạn hát mó cá. Trong tục hèm, người ta tạo biểu tượng âm hộ bằng mo cau và dương vật bằng cây tầm vông. Nghi lễ này cầu mong âm dương hòa hợp, con cái đầy đàn, mùa màng tươi tốt. Sau khi tắt đèn, bên nữ cầm mo cau, bên nam cầm tầm vông chạm vào nhau ba lần. Hành động này được tin là một hành động ma thuật, biểu thị tính giao, sự kết hợp giữa các cặp đôi, các thế cực âm – dương. Mục đích là tác động đến thánh thần, khơi gợi ý niệm giao hòa để tạo ra năng lực thiêng liêng, mang lại điều kỳ diệu và đáp ứng mong ước của con người.
Trong điệu hát cài huê và mó cá, sự kết hợp giữa hai thế cực đối lập cũng được thể hiện để tạo sự sinh sôi. Các hành động diễn trò, sự bông đùa, gần gũi của nam nữ đều mang tính tượng trưng ma thuật. Chúng nhằm cầu mong giá trị phồn thực về sự sinh sôi phát triển.
Bảo Tồn Hát Trống Quân Đức Bác Từ Góc Độ Loại Thể và Tín Ngưỡng Phồn Thực
Hát trống quân Đức Bác mang giá trị nhân văn sâu sắc. Ngoài việc thực hành tín ngưỡng phồn thực, lời hát còn hướng tới các giá trị đạo đức, nhân cách con người. Đó là sự ca ngợi vẻ đẹp thiên nhiên, quê hương, tình cảm gia đình, tình yêu thương đồng loại. Lời hát thể hiện khát vọng về một cuộc sống bình yên, giản dị, mộc mạc và tràn đầy tình người. Mỗi khi lời hát cất lên, con người như được nhắc nhở về cội nguồn dân tộc, công lao sinh thành của cha mẹ, tình làng nghĩa xóm. Từ đó, họ sống yêu thương, chia sẻ và đồng cảm hơn.
Việc bảo tồn và lưu truyền hát trống quân Đức Bác là vô cùng cần thiết. Tuy nhiên, cách thức bảo tồn phù hợp luôn là một thách thức. Để bảo vệ loại hình này, chúng ta cần bảo vệ và duy trì lễ cầu đinh cùng tín ngưỡng phồn thực của người dân Đức Bác và Phù Ninh. Tín ngưỡng phồn thực chính là linh hồn và mục đích của hát trống quân, còn lễ cầu đinh là môi trường diễn xướng và thực hành của nó. Nếu một trong hai yếu tố này mất đi, hát trống quân Đức Bác sẽ không thể tồn tại hoặc sẽ bị biến dạng. Nếu thiếu hai yếu tố này, hát trống quân Đức Bác rất dễ bị hiểu theo hướng dung tục. Giá trị cốt lõi của hát trống quân Đức Bác nằm ở niềm tin và khát vọng cháy bỏng về sự sinh sôi nảy nở, sự phồn thịnh, ấm no và hạnh phúc của con người. Đây chính là điều để người dân Đức Bác và Phù Ninh tự hào, gìn giữ và phát huy qua mọi thời đại.
Ngày cập nhật lần cuối 07/01/2026 by Ca Nhạc Nhẹ
Trung tâm ca nhạc nhẹ TP. Hồ Chí Minh
